Në Valbonë, pranë Bjeshkëve

Nga Lutfi Dervishi - Me Avniun, Adin dhe Nuredinin me ndihmën e sms-ve, vendosëm të shkojmë bashkë me familjet në Valbonë. Rezervimin e dhomave e bëmë përmes Nuredinit, i cili është rritur në Tropojë, por për 15 vjet ka jetuar e punuar në Londër. Atje ka pasur kompaninë e tij të ndërtimit, por ka investuar në Shqipëri dhe ka vendosur të jetojë këtu. Prej vitesh frekuenton familjarisht bjeshkët.

Rruga për në Koman nga ku do të marrim tragetin për të shkuar në Fierzë është lënë pas dore. Arsyen do e mësojmë në traget. Pak kilometra pasi lë pas Vaun e Dejës, udha është në mëshirën e agjentëve atmosferikë. Nxitojmë, sepse trageti niset në orën 9:00. Makthi vjen në rritje, sepse ora ka kaluar dhe ende nuk duket diga e Komanit. Shqetësim i kotë, sepse ne mbërrijmë para tij. Një person na orienton për të ekonomizuar hapësirën dhe për t'u bërë vend edhe makinave që do mbërrinin më pas. Shumica e udhëtarëve që po prisnin në shesh pushim ishin të huaj. Tre furgonë ruletë me targa franceze, disa makina me targa angleze, njëra prej të cilave ishte e ndërtuar vetëm për të ecur nëpër shkëmbinj. "Shumë e mirë, por shumë e shtrenjtë", shtoi Nuredini. Trageti mbërrin me vonesë. Në pritje për udhëtimin shohim ankorimin dhe më pas dy - tre persona që me veprimet e tyre dukej se nuk dinin të bënin gjë tjetër veçse orientimin e shoferëve që dilnin dhe hynin në traget. Këtë gjë e bënin shumë mirë. Me ton të lartë, për shkak të zhurmave të erës që sjell gryka, por gjithsesi të krijonin siguri. Siguri që erdhi duke u lëkundur tek unë, Adi dhe Avniu për shkak se trageti po mbushej dhe ne ende ishim jashtë. Nuredini na dha garanci se patjetër kishte vend për të gjithë. Pagesa prej 200 lekësh e një “takse portale” kthen sigurinë se do të shkojmë në Valbonë. Kanë filluar reshjet e shiut. Makinat tona janë të fundit dhe në traget mezi dallon hapësirë. Paniku rritet në proporcion të drejtë me çdo makinë që zë vend në traget.

- A ka vend për të gjithë? Pyetja është vetëm për katër makinat tona.

- Po, po.

- Varianti i fundit është kthimi sërish mbrapsht dhe marrja e rrugës së Kukësit.

- Pas 45 minutash trageti të ngjan me barkën e Noes. Ka bërë vend për trajlera me ngarkesë, furgona, fuoristrada, makina e sigurisht për të gjithë udhëtarët.

- Rruga e re e Kukësit i ka rralluar udhëtimet me traget, thotë Fisniku, një djalë simpatik nga agjencia “High Albania” në Tiranë, që shoqëron turistë në Alpe. Sipas tij, kjo është një gjë e mirë sepse, liqeni ndotet më pak dhe ruhet “bukuria e egër” dhe “rruga më e bukur në botë”.

Udhëtimi me traget zgjat dy orë. Megjithëse bie shi, kënaqësia e udhëtimit që të ngjall peizazhi që të rrethon është e papërshkrueshme. Uji i gjelbër i liqenit dhe pamja madhështore e mahnitëse e zinxhirit të maleve, njëri më i madh e më i bukur se tjetri, aty-këtu shtëpi të vetmuara në shpate malesh, lëndina dhe rripa të vogla tokash që rrethojnë shtëpitë - kulla dhe poshtë tyre varkat. I vetmi mjet komunikimi për këta banorë që duket se kanë vendosur të mos “braktisin” këto vende. Duhet të ketë një fuqi të madhe magnetike që i mban “të gozhduar” këta njerëz. Gjatë mbrëmjes në Valbonë dhe të nesërmen duke takuar banorë të zonës bindesh se nga këto male njerëzit këtu kanë marrë seriozitetin dhe njëfarë solemniteti që nuk e gjen gjetkë.

Pamja që të shoqëron nga Komani në Fierzë bën që dy orë të duken më pak se 20 minuta. Me një pamje të tillë do të udhëtoja gjithë jetën - thotë një angleze, bashkëshorte e një djali nga Tropoja që ka ardhur edhe ajo për të shijuar Bjeshkët.

Me të mbërritur në Fierzë, pak kilometra më tej në të djathtë të rrugës, ndalojmë në një lokal që duket se është ndërtuar vetëm me gurë lumi. Për drekë peshk, sallatë dhe bukë misri e përgatitur edhe me shëllirë. Këtë bukë misri do ta kërkonte i madh e i vogël nga grupi ynë sa herë uleshim për të ngrënë. E vemja gjë që nuk shkon është një shishe uji në banak. Nuk kishim ardhur për të pirë ujë nga shishet plastike. Kërkuam ujë Valbone. Ky ishte takimi i parë me Valbonën.

Pas 5 minutash udhëtim me makinë, kalojmë Bajram Currin dhe lëmë pas Margegajn. Në të majtë në urën e parë sheh grykën e Dragobisë në për të cilën rrjedh uji i pastër i Valbonës. Rruga për në Valbonë ka një peizazh të mahnitshëm. Këtu malet takojnë retë. Aty-këtu dallon se majat e maleve janë mbi re. Sado profesional të jetë aparati fotografik dhe sado përvojë të kesh me fotografinë e ndien veten amator dhe të pafuqishëm për të rrokur atë që sheh syri. Mali i Dajtit me të cilën mburremi në kryeqytet, duket si maket përballë alpeve. Këtu çdo detaj që sheh duket se Zoti e ka bërë enkas për të kënaqur syrin e njeriut. Vendi është thjesht i mrekullueshëm dhe malet sikur i japin siguri gjithkujt. Këtu është vendi ku takohet mikpritja e njeriut me atë të maleve.

Të nesërmen në barin e “hotelit”, xha Fetahu me origjinë nga Skrapari, që fatkeqësisht vitet më të bukura të jetës i ka kaluar në burgje e internime thotë i habitur: “male ka edhe andej nga ne, por këtu ka bimësi, ka pemë, ka livadhe të mrekullueshme. Edhe malet janë mikpritëse”).

Sapo futemi në Dragobi, një djalosh biond po gjuante (jo me dinamit, por me kallam) peshk. Adi që kishte ndaluar me makinë pak më parë takohet me të. Kur afrohet dalloj Granitin. Afro 10 vjet më parë kemi punuar bashkë në gazetë.

- Po ti?

Graniti kthen pak kokën djathtas dhe tregon shtëpinë që ndodhej 50 metra më tej.

- Këtu është shtëpia ime.

- Po çfarë dreqin ke kërkuar në Tiranë - mërmërita i pasigurt nëse kishte kuptim që Graniti ta dëgjonte - këtë pyetje, që më shumë se pyetje kishte dhe nuanca "mallkimi".

Tani, jo vetëm e kemi afër Tiranën, por shkojmë rehat. Nga këtu dy orë deri te tuneli (rruga kalon përmes Gjakovës - Prizrenit- Kukësit) dhe nga tuneli për dy orë në Tiranë.

- Ai tregoi me gisht tregues një "ishull" me pemë të vogla në mes të Valbonës dhe si të kishte dëgjuar "mallkimin" tim thotë: aty do të ngre një lokal vitin tjetër.

Lokalet mbi lumenj nuk mungojnë as në Jug as në Veri të vendit, por ideja e fillimit të "shfrytëzimit" të lumit më të pastër dhe fakti se rruga është gati për asfalt më kujtoi batutën e Fisnikut në traget. Po e pyesnim për kafshët e egra dhe ndonjë rrezik të mundshëm. Si djalë i gjezdisur në gjithë zonën, aq më tepër me zanatin "udhërrëfyes", fjala e tij kishte autoritetin e një plaku të moçëm.

- Jo mor burrë çfarë kafshe e egër! Kafsha më e egër është njeriu. Nuk ka fuqi kafsha të bëj atë të keqe që i bën njeriu natyrës.

Në mbrëmje, në bar-restorantin e fshatit turistik dëgjova për idenë se mund të ngriheshin hidrocentrale të vogla përgjatë Valbonës! Nuk di se sa do të fitohej nga kjo ide, por e sigurt është se do të dëmtonim në mënyrë të pakthyeshme një nga perlat që aq bujarisht na e ka falur Natyra.

Valbona të shoqëron gjatë gjithë rrugës. Diku zhduket dhe shfaqet sërish. Duke ecur në luginë, nëpër zallin e lumit që nuk ka ujë sapo kalon fshatin Rragam, përballë malit pak më poshtë se mesi i lartësisë sheh duke rrjedhur si katarakt nga shkëmbi ujin e Valbonës. Në majë të malit ende ka dëborë. Uji bie nga lartësia ecën disa dhjetëra metra dhe zhduket nëntokë për t'u shfaqur sërish pas 3 apo katër kilometrash. Ujë bore që filtrohet mes gurëve dhe të jep ndjesinë e akullit sapo përpiqesh të pish një gllënjkë me pëllëmbë. Edhe gurët këtu janë ndryshe. Gjen gurë me ngjyrë të gjelbër apo dhe gurë të krijuar nga 7 apo 8 sendimente të ndryshme. Nga ideja për të marrë suvenire falas hidhemi në praktikë.

Udha është e pastër, pothuaj aq e pastër sa vetë Valbona. Pyetja është a do të vijojë të jetë e tillë tani që po shtrohet rruga dhe do të vijnë gjithnjë e më shumë vizitorë. Turistët e huaj, jo të pakët këtë verë, kujdeseshin për ambientin dhe rrallë të zë syri, qese apo shishe plastike, të cilët të paktën në zonën e Golemit për nga sasia konkurrojnë me rërën.

Përtej malit ku buron Valbona është Thethi. Ndoshta jo më shumë se 10 km. Mirashi, i zoti i fshatit të vogël turistik që po ngrihet në vendin e quajtur Fusha e Gjes, thotë se për 3 orë mund të mbërrish në Theth. Mund të bujtësh një natë atje dhe të kthehesh të nesërmen këtu. Si për ta bërë më të besueshëm dhe më të lehtë rrugën, Mirashi shton se, para do ditësh këtu ishte dhe ministri Olldashi dhe ka ecur e ka bërë vetë rrugën në këmbë. Fisniku, djaloshi nga Tirana që shoqëron turistë (këtë radhë vendas dhe të huaj) thotë se duhen 6 apo 7 orë “të mira”.

- Mirashi, më tha se duhen vetëm 3 orë.

- Me hapin e Mirashit, po- u gjegj Fisniku duke të kujtuar historinë e atij vendasi që i ktheu përgjigje një të panjohuri për destinacionin ku po shkonte vetëm pasi e pa me çfarë "shpejtësie" ecnin këmbët e tij. Për të përforcuar atë që tha Fisniku u referohet atyre që ka shkruar Edith Durham për këtë zonë.

Banorët e zonës “kanë dëgjuar” se Valbona do të lidhet me Thethin. Këtë zonë e shijojnë më shumë të huajt. Potencialisht është zona që mund të thithë më shumë turistë se bregdeti. Shqipëria nuk mund të konkurrojë me plazhet e bregdetit asnjë prej vendeve fqinjë, as Italinë, as Greqinë, as Malin e Zi e as Kroacinë. Një vizitë në këto plazhe të bind se kemi krijuar një mit për bukurinë “e papërsëritshme” të bregdetit të Jugut. Me Valbonën, me Alpet është ndryshe, mund të konkurrojmë të gjithë botën.



Fusha e Gjes



Para se të mbërrish në Fushën e Gjes, vend për të bujtur, të ofrojnë edhe disa hotele të vogla të përfunduara apo drejt përfundimit dhe “Guest house”, shtëpia mikpritëse. Është një zonë që traditën e ka në gjen. “Nuk duhet ‘gërvishtësh’ shumë për të shijuar mikpritjen e zonës. Shtëpia e shqiptarit, e mikut dhe e shtegtarit. Një vizitor nga Gjermania që kish mbërritur në Alpe me motorin e tij, i shëtitur pothuaj kudo në botë, veçon mikpritjen dhe bukurinë e Alpeve. Duket se ka ende për të bërë, thotë ai, duke rrufitur çajin e malit të shoqëruar me mjaltë lulesh. (Për të shkruar për aromën e çajit dhe mjaltit – duhet një reportazh më vete). Turisti gjerman i referohet gjendjes pothuaj natyrore që të shoqëron përgjatë Valbonës. Por nëse zona do të zhvillohet një ditë, në atë kuptim që i japin ndërtuesit në Shqipëri, atëherë kjo do të ishte gjëma më e madhe që mund t’i ndodhë kësaj zone.

Fusha e Gjes, është stacioni i qëndrimit. Tri vileta druri pak të veçuara nga pjesa tjetër e hotelit, pranë tyre kalon një vijë uji, gurgullima e të cilit të shoqëron gjatë fjetjes. Pak më sipër, në të njëjtën vijë uji Mirashi po kultivon trofta. Fshati i vogël turistik, me një kënd për të luajtur fëmijët, po merr formë dhe ambicia është në rritje, pasi punohet paralelisht për të shtuar numrin e dhomave.

Darka është e shijshme dhe më shumë se shërbimi, shija vjen nga ushqimet bio që të serviren. Por, në Valbonë kemi ardhur për natyrën dhe jo për t’i vënë yjet hotelit apo notën kuzhinës. Të nesërmen në mëngjes, të gjithë i vëmë notat maksimale “cilësisë së gjumit”. Duke hamendësuar për “axhendën” e ditës, të kujtohet proverbi se udhëtimi është më i rëndësishëm se destinacioni.

Gjatë gjithë ditës nuk kam oreks. Nuredini e njeh këtë proces dhe duke përdorur metaforën e filtrit të makinës thotë se do të kesh problem pak sa të “download”-osh ajrin e Tiranës. Mushkëritë ende nuk po merrnin veten nga ajri i pastër. Kjo ndodh edhe me fëmijët. Torturës së nënave për të ushqyer nazelinjtë e vegjël i vjen fundi brenda 24 orëve. Edhe më i vogli i ekipit në mbrëmje mbllaçit gjithë shije bukën e misrit me djathë.

Dalim nga bari i hotelit dhe ecim drejt luginës më në Veri. Përtej ndodhet Gucia, pak më në perëndim është Thethi. Tek një pemë është vendosur një tabelë: “Bjeshkët e Bekuara”. Ky është epiteti që meritojnë Bjeshkët dhe jo “Bjeshkët e Namuna” që i kanë thënë ato që nuk mundën t’i merrnin me luftë. Pas 10 minutash, në anë të luginës, është një shkollë e braktisur. Nga dritaret dallohen bankat e vogla dhe dërrasa e zezë. Germat e alfabetit të shkruar me shkumës, për nga bukuria duket se janë bërë me program kompjuterik. Livadhi që rrethon shkollën ka një aromë që nuk mund të përshkruhet. Në një metër katror bar mund të numërosh 8-10 lloje të ndryshme lulesh. Aty kupton pse mjalti ka atë shije të rrallë. Qetësia është imponuese. Mungesa e valëve të celularit bën që të ndihesh vërtet zot i vetes. Ndonjë zile e largët kumone thyen heshtjen e natyrës. Shumë kulla janë braktisur. “Njerëzit kanë zbritur poshtë”. Por ka nisur kujdesi për të rikthyer jetën në kulla. Gjatë muajve të verës, njerëzit kanë nisur të kthehen në shtëpitë e tyre.

Shëtitja në luginë është alternativa e vetme ndaj qëndrimit në kafene. Por këtu nuk ka asnjë kuptim ardhja, nëse nuk shoqërohet me ecjen.

Mirashi thotë se nëse doni, mund t’u jap shoqërues dhe kuaj për të shkuar qoftë në Theth, qoftë në Currajn e Epërm. Curraj i Epërm! Curr, i thonë shkëmbit. Në traget Fisniku na foli gjatë për Currajt e Epërm. Është fshat i braktisur. Ka vetëm kulla, një pjesë të rrënuar, por është fshat i vjetër, nuk mbahet mend qëkur, fshat pa rrugë se kur është krijuar nuk ka pasur nevojë për rrugë. Aty gjen sofër të madhe të bërë nga një trung peme, sofër aq të madhe sa rreth saj ulen 12 persona. Të dy stacionet janë tërheqëse, por për fat të keq, asnjë prej nesh për shkak të angazhimeve në Tiranë, nuk ka shumë kohë në dispozicion.

Dy net në Fushën e Gjes, janë të mjaftueshme për të bërë rikonicionin e terrenit për vizita të ardhshme, për të shkuar në Çerem në bjeshkë, apo në fshatra të tjerë të zonës.

Kthimi është nga Gjakova e Prizreni. Në Prizren, Avniu thotë si me faj se të pata thënë se ky ujë (lumi i Bistricës që përshkon qytetin) është i pastër, por nuk kisha në mendje Valbonën.

Rruga e Kukësit është një tjetër atraksion turistik. Kush ka udhëtuar nëpër të, ka kuptuar se tjetër gjë është politika dhe media dhe tjetër gjë realiteti. Në afërsi të tabelës që tregon Rrëshenin, në të djathtë të rrugës m’u kujtua xha Fetahu dhe dora e tij e djathtë e fryrë nga prangat e burgut. Spaçi! Xha Fetahu, më tha se kur kaloi këtej, uli kokën për të mos e parë. Nga larg Spaçi dukej se vijonte rrënimin nga braktisja. M’u kujtua përshkrimi i papërsëritshëm i At Zef Pllumit tek “Rrno për me tregue’. At Zefi tregon historinë e malësorit që u detyrua të shkojë në shpellë e aty zë një miqësi me një ujk, por pas dy stinësh, ku ujku sillte qengja e dele për “mikun” në shpellë një ditë barinjtë vrasin ujkun dhe ai, ngaqë mbeti vetëm, dorëzohet. Dënohet me 25 vjet burg. Duke tharë kënetën e Maliqit dhe duke provuar çdo ditë egërsinë e gardianëve, malësori që mori arratinë në shpellë, - vetëm pse, sipas zakonit u hapi derën kundërshtarëve të regjimit të ri që po instalohej, -pyet bashkëvuajtësin e tij: “Pash Zotin patër Zefi si asht e mujtun qe kta jan ma zi se ujku”?!.

Xha Fetahu ka gjithë të drejtën të mos e shohë më atë vend tmerri për qindra e mijëra të burgosur të ndërgjegjes të regjimit komunist, por ky vend duhet kthyer në vend pelegrinazhi ku shqiptarët e sidomos brezi i ri, të shohin me sytë e tyre se thënia djalit me emrin Fisnik “nuk ka kafshë më të keqe se njeriu” ndoshta duhet gdhendur në Spaç...

Fragment

Takat e saj mbi trotuar
Më zgjuan këtë mëngjes
Dëshira ime ngadalë
u përflak, si diell i lodhur
në fund të ditës, vdes
për tu zgjuar nesër përsëri
kur takat e saj të rikthehen
mbi kalldrëmin e moccëm plak
krismat si armë në beteja
të kahershme! Këto s`janë
vecc zërat e pranverës
britmat e luftëtarëve, heshtur!
Aroma e luleve prej lindjes
një letër e vonuar në postë
ca netë të shkuara pa gjumë
dhe ditët, stinët ikin vetiu
pranë saj koha fluturon
si anije kozmike e dalë mendsh
një meteor i dalë prej kontrollit qiellor
u përplas mbi tokë, dhe gjithccka
u trand si një tmerr i rëndë mbi dhe
pastaj përsëri universi u rikthye, graviteti,
në vendin e vet gjithccka mbet, si më parë
kjo tragjedi në mbamendjen time harraqe
në trotuar zhurmat e takave s`do mungojnë
mbase një ditë si mbrëmë do trokasin
plumbat e një atentati vagabond
pastaj sirenat përsëri do të dëgjohen
kronikat e vona mbrëmjeve në TV
lajmërojnë viktimën e radhës
vrasin gjumin njësoj si Makbethi dikur
atë marrosjen e njeriut pa ndjenjë
drejt mbylljes së syve mbi gjinjtë e natës
shtrirë mbi kofshët shtatin e saj
marrosur pas hijeve të lisave, në kopësht
minjtë lozin me një ccap buke të hedhur
prej tavolinës luksoze të personazhit VIP
kafshatë e përzënë në ditët e sotme
ajo që mungoi për dekada me radhë
tani shumë gjëra kanë ndryshuar në këtë botë
toka rrotullohet njësoj rreth vetes e diellit
i njëjti cikël hënor-gjeografik, gjithashtu
mbi ekrahin e madh të universit të tjera
fenomene histerike shfaq, si këto kohë
kur pranverat harrojnë rrugën e kthimit
si lulet e vjetshme që harrojnë rizgjimin
T.Sokolaj, Mars 2009

Bordeli Ballkanik

E tërë historia që kemi mësuar për vite dhe gjenerata të tëra në shkolla, në rast se e lexojmë një raport hulumtues që merret me prejardhjet gjenetike të popujve të Evropës, shembet si një kullë prej letre.
Sipas shkencës, aq sa ka të drejtë një prind shqiptar t’i emërtojë fëmijët me emrin, Ilir, pothuajse ngjashëm ka të drejtë edhe një prind boshnjak, maqedonas, turk, kroat apo edhe serb. Këto të dhëna i ka publikuar IGENEA, një institut i njohur në Zurich të Zvicrës që merret me hulumtime gjenetike të popujve dhe individëve.
Madje në këtë institut secili person me vetëm 200 franga dhe pesë javë pritje mund të zbulojë gjenetikën e tij dhe të gjejë përkatësinë e tij deri ne antikë. Sigurisht, nëse nuk ka frikë se mund të dalë si pasardhës i një fisi tjetër nga ai që ka mësuar në histori. Kështu, bazuar në një raport të publikuar nga ky institut, në këtë rast, më shumë se prindërit shqiptarë që kanë të drejtë t’i pagëzojnë fëmijët e tyre me emrin Ilir, ky nder u takon boshnjakëve dhe kroatëve.
Sipas rezultateve, 40 për qind e boshnjakëve dhe 34 për qind e kroatëve të sotëm kanë prejardhje ilire, ndërkohë që shqiptarët në këtë rast janë në vendin e tretë me 30 për qind. Sa i përket kësaj çështjeje, në këtë rast menjëherë pas Shqipërisë radhitet Serbia dhe Mali i Zi (aty përfshihet edhe Kosova) me 21 për qind e pasuar nga rumunët me 12 dhe maqedonasit me 10 për qind.
Sipas këtij raporti, i cili përfshinë 35 shtete të kontinentit evropian, asnjë prej popujve të sotëm, për paraardhës nuk ka një fis të vetëm. Por, për dallim nga shtetet perëndimore e veçanërisht ato skandinave ku popujt e sotëm mund të kenë për paraardhës vetëm dy fise të lashta, në Ballkan numri më i vogël i fiseve si paraardhës të popujve të sotëm është pesë, kurse më i larti është tetë.
Sipas zyrtarëve të këtij instituti, ky hulumtim mbështetet në të dhëna të mbledhura brenda periudhës trevjeçare. E në këtë rast, mbledhja e të dhënave ka filluar para se Mali i Zi dhe Kosova të shpallin pavarësinë, kështu që Serbia, Mali i Zi dhe Kosova në këtë hulumtim janë përfshirë në një shtet të vetëm me emrin Serbia dhe Mali i Zi. Lista e shteteve të Evropës në këtë hulumtim fillon me Portugalinë dhe përfundon me Shqipërinë.
Në këtë rast, sa i përket popullit shqiptar në Shqipëri, vetëm 30 për qind prej tyre janë pasardhës të ilirëve, ndërkohë që 20 për qind mund të jenë pasardhës të sllavëve. E në këtë rast, nëse rezultati i dytë është shumë i vështirë për t’u gëlltitur, shqiptarët mund të ngushëllojnë vetën se janë pasardhës edhe të trakasve, por në këtë pikë shansi zvogëlohet në vetëm 18 për qind. Sipas këtij hulumtimi, 16 për qind e shqiptarëve janë me prejardhje fenikase, 14 për qind helene dhe 2 për qind vikinge.
“Shqipëria qysh në kohën e vjetër të gurit është banuar nga njerëzit. Ilirët janë paraardhësit kryesorë dhe më të lashtë të Shqipërisë së sotme. Por, edhe helenët kanë luajtur një rol të rëndësishëm në gjenetikën e Shqipërisë, pasi ata ishin vendosur në këtë vend. Në shek VI erdhën edhe sllavët dhe nomadët nga Sicilia”, thuhet në legjendën e këtij hulumtimi për popullin shqiptar.
Popujt e Serbisë dhe Malit të Zi, sipas këtij hulumtimi, 30 për qind e tyre janë sllavë, ndërkohë që 21 për qind kanë prejardhje ilire. Është interesant se përveç shqiptarëve, në pjesën më të madhe të popujve të sotëm të rajonit të Ballkanit, diku më shumë e diku më pak, bëjnë pjesë edhe germanët (gjermanët e sotëm).

Në rastin e Serbisë dhe Malit të Zi, 18 për qind e tyre kanë prejardhje të tillë (germane), 14 për qind kelte, 9 për qind fenikase, 6 për qind helene dhe 2 për qind vikinge. “Ilirët dhe keltët ishin banorët e parë të Serbisë dhe Malit të Zi. Helenët erdhën më vonë në bazë të tregtisë. Në shek III, nomadë nga Azia kanë lënë gjurmë të thella në gjenetikën e popullatës. Që nga shek VI filloi lëvizja e sllavëve në Serbinë dhe Malin e Zi të sotshëm. Më vonë ky rajon u emërua Serbi”, thuhet në shpjegimin e shkurtër për këtë shtet të këtij hulumtimi.
Bosnja dhe Hercegovina, sipas hulumtimit gjenetik, përbëhet prej 40 për qind të pasardhësve të ilirëve, 20 për qind të gjermanëve, 15 për qind të sllavëve, 15 për qind të keltëve, 6 për qind të fisit të hunëve dhe 4 për qind të trakasve. “Populli i Bosnjës dhe Hercegovinës është pasardhës i vërtetë i ilirëve. Edhe keltët ishin prezent, por ilirët gjithmonë kanë dominuar. Ndërsa në vendet kodrinore kishte edhe fise tjera siç janë liburnët dhe dalmatët.
Në Shek IX erdhën skordiskët nga Serbia, fis ky që gjithashtu kishte prejardhje të ilirëve, keltëve dhe dakëve. Me lëvizjen e popullatave këtu erdhën edhe gjermanët. Bosnja ishte e rrezikuar gjithmonë nga popuj të tjerë, madje edhe nga germanët, hunët, vandalët, elanët, gepidët dhe avarët. Në shek VII erdhën sllavët, të cilët u shumuan për një kohë të shkurtër”, thuhet në sqarimin e këtij instituti për këtë shtet.
Sa u përket kroatëve, hulumtimi tregon se 34 për qind e tyre janë me prejardhje ilire, 20 për qind sllave, 18 për qind kelte, 16 për qind fenikase dhe 12 për qind germane. “Gjurmët e para në Kroaci shkojnë deri në kohën e gurit. Banorët e parë të Kroacisë ishin keltët dhe ilirët, por përgjatë Adriatikut u ndërtuan edhe qytete greke. Në shek III u formua mbretëria ilire, të cilët ishin mundur pas 400 vjetëve nga romakët. Pas lëvizjeve të popujve erdhën edhe gotët, vandalët, gepidët dhe sarmatët. Vetëm në shek XI erdhën edhe sllavët, në mesin e tyre edhe fiset kroate”, thuhet në sqarimin e hulumtimit për prejardhjen e popullit të këtij shteti.
Hulumtimi gjenetik i këtij instituti shpjegon se 30 për qind e popullit të Maqedonisë së sotme kanë prejardhje maqedonase, kurse 20 për qind germane, 15 për qind sllave, aq sa edhe helene, 10 për qind dhe nga 5 për qind fenikase dhe 5 hune. Pretendimet e grekëve se maqedonasit e sotëm janë thjesht grekë të lashtë, ky hulumtim i hedh poshtë pasi shkencërisht, sipas tyre, maqedonasit janë popull i veçantë.
“Maqedonia e sotme përmbledh vetëm një pjesë të Maqedonisë së lashtë. Në njërën anë ata shihen si pjesë e trungut helen, ndërsa disa mendojnë se maqedonasit janë një përzierje e trakëve, ilirëve dhe fiseve të tjera. Por, është e sigurt që maqedonasit mund ta bëjnë diferencimin gjenetik”, sqaron hulumtimi.
Sa për grekët, bazuar në raportin gjenetik, krenaria e tyre se janë pasardhës të drejtpërdrejtë të Helenëve të vjetër, është një bllof ashtu si edhe krenaria e shumë popujve të tjerë të Ballkanit se janë pasardhës të fiseve të veçanta. Hulumtimi sqaron se vetëm 35 për qind e tyre kanë prejardhje helene, kurse nga 20 për qind janë sllav dhe fenikas. Në të njëjtën kohë, nga 10 për qind e tyre kanë prejardhje gjenetike ilire e germane dhe vetëm 5 për qind maqedonase.
“Banorët e parë të Greqisë ishin minorët nga Kreta që kanë jetuar 3 mijë e 600 vjet para lindjes së Krishtit. Pas lëvizjeve të indo-gjermanëve në Greqi, erdhën edhe fiset ashër, trakët dhe ionierët. Në fund të periudhës së Mykës, filloi edhe ardhja e fisit të donierëve. Përmes Sicilisë në Greqi erdhën edhe disa nomadë, persët ishin luftuar për një kohë të gjatë, mirëpo me tregtinë detare me grekët, aty erdhën më shumë popuj të tjerë në kontakt, si me maqedonasit, ilirët, feniksët dhe sllavët”, thuhet në sqarimin e hulumtimit për këtë shtet.
Nga i tërë ky hulumtim gjenetik, populli më i përzier që del është ai që jeton në Turqinë e sotme. Prejardhja e tyre është gjetur se vjen së paku nga tetë fise të ndryshme. Vetëm 28 për qind e tyre kanë prejardhje turke, kurse 21 për qind për paraardhës kanë keltët, 6 për qind hebraiko-armenase, 11 për qind berberase, 11 për qind arabe, 9 sllave, 4 iliro/helene dhe 10 për qind germane.
“Banorët e parë të Turqisë nuk ishin turqit. Ata erdhën vetëm pas shekullit XI me invazionin e seldshukëve. Banorët e parë ishin hetitasit, të cilët pas luftës, inavzionit dhe urisë ishin shuar si popull 1 mijë e 200 vjet para lindjes së Krishtit. Këtu kanë jetuar edhe fygerët, tregtarët helenë, kimerët, lydierët, armeniasit, keltët, persët, hunët, germanët dhe bullgarët. Pas invazionit nga turqit, ky vend ka marrë emrin Turqi”, sqaron raporti.
HULUMTIM I BESUESHËM
Pas publikimit të këtij studimi, Evropa Perëndimore e ka mirëpritur atë, ndërsa reagimet negative kanë ardhur nga shtet e Ballkanit dhe Spanja. Më e zëshmja ndër fqinjët tanë ka qenë Greqia.
Inma Pazos, drejtoreshë menaxhuese e “iGENEA“ nën përkujdesjen e Gentest.ch GmbH, Instituti më prestigjioz i kërkimeve gjenetike në Zvicër, thotë për Express se studimi është bërë në gusht të vitit 2008, ndërsa në nëntor të këtij viti është plotësuar më të dhëna shtesë.
Në këtë studim, sipas saj, janë futur hulumtimet e fundit. “Ky studim është një rishikim i hulumtimeve më të rëndësishme, të cilën ne i kemi lexuar”, shton ajo. Ajo sqaron se hulumtimet e “iGENEA”-së kanë filluar para tri viteve. Sipas saj, që nga atëherë ky hulumtim është rritur dhe është plotësuar me të dhëna shtesë. Vetëm në vitin e shkruar, sipas Pazos, ka pas dyfish më shumë publikime sesa në vitet paraprake.
“Të gjitha studimet tona janë publikuar në një magazinë profesionale, kontrollimin dhe metodën e tyre e kanë bërë shkencëtarë të pavarur. Hulumtimet janë studiuar mirë, krahasuar dhe vlerësuar me bazën e të dhënave tona”, vlerëson ajo. Për të përpiluar këtë studim janë dashur dy vjet fazë përgatitore. Ajo tregon se studimi gjithmonë ri-aktualizohet dhe plotësohet më të dhëna shtesë.
“Studimi është shumë i saktë dhe i besueshëm, sepse ne nuk përdorim vetëm bazën e të dhënave tona, por edhe dhjetëra studime që janë bërë më parë dhe që janë vetëtuar.
Publikimi i një studimi në magazinat “Science”, “Nature” apo “AJHG” kërkon një përkushtim shumë të madh në fushën e shkencës. Vetëm studimet shumë serioze dhe të besueshme mund të publikohen”, thekson Pazos.
Ajo tregon se pas publikimit të këtij studimi kanë pasuar edhe reagimet. Evropa Perëndimore e ka mirëpritur atë, ndërsa reagimet negative kanë ardhur nga shtetet e Ballkanit dhe Spanja. “Vetëm në Spanjë dhe në rajonin e baskëve të dhënat janë shndërruar në “skandale të vogla”. Atje nuk dëshirojnë të pranojnë se baskët kanë tjetër profil gjenetik se pjesa tjetër spanjolle. Të dhëna të tilla mund të politizohen nga politikanë të ndryshëm”, vlerëson ajo.
Ndërsa në Ballkan reagimet ishte pothuajse të njëjta, ku të dhënat e publikuar janë keqpërdorur për fushata dhe propagandë politike. “Në Ballkan kemi pas përvojën e njëjtë, edhe pse në Greqi ka pas reagime shumë, shumë më të mëdha. Në këtë shtet i kanë ngatërruar termet gjenetike me politikë dhe të dhënat janë keqpërdor për propagandë. Nga maqedonasit për të vetëtuar që ata janë maqedonasit e lashtë, dhe nga grekët për të përdorur të dhënat si shkencë politike. Por, të dyja palët reflektuan se të dy shtetet kanë pjesë të rrënjëve të maqedonasve të lashtë”, tregon ajo për Express.
Ajo thotë se nuk e di numrin e mostrave të marra nga shqiptarët e Shqipërisë për këtë studim. Për të gjetur numrin e saktë duhet një rishikim i thellë dhe ajo do të merrte shumë kohë. Ndërsa për Kosovën, sipas saj, nuk ka të dhëna të veçanta, ngase studimi është bërë në kohën kur Kosova ende nuk ishte shtet. (Marrë nga Express)

Vajzat gjermane, turiste në Valbonë të Tropojës

Marash Kola
Shqipëria po vizitohet gjithnjë e më shumë nga turistë të huaj. Përveç bregdetit tonë të bukur, vise të tilla malore si Thethi, Razma, Valbona, Rrogami, Lura etj., janë duke joshur dhe tërhequr përherë e më shumë vizitorët nga vende të ndryshme të botës. Kështu, Rrogami me bukuritë e tij mahnitëse natyrore dhe klimën e shëndetshme, thuajse kuruese, vizitohet jo vetëm nga shumë turistë vendas, por dhe nga plot të huaj. Shumë prej këtyre të fundit kalojnë transit në Theth, ose dhe vijnë prej këndej në drejtim të Valbonës e vise të tjera, por gjithnjë duke u ndalur qoftë dhe për një kohë të shkurtër në Rrogamin e Shalës.
Kjo i ka vënë në lëvizje dhe punë banorët e pakët të atyshëm, të cilët kanë mbetur ende pa u larguar, duke marrë masa për t‘i pritur të ardhurit në kushte sa më normale. Kolë Gjoni, Mark Luigji, Lazër Toma etj., kanë rikonstruktuar dhe adaptuar banesat e tyre në formë hoteli turistik familjar. Ndërsa Mirash Pëllumbi është duke ndërtuar një mini-hotel, me mjedise përkatëse moderne. Dhe shteti po vihet në lëvizje, duke vlerësuar mundësinë dhe dobinë e zhvillimit të turizmit në këto anë. Kështu, në Bajram Curri-Valbonë do të zgjerohet dhe asfaltohet rruga, punimet për të cilën kanë filluar, duke marrë shkas edhe nga inspektimi i bërë pak kohë më parë nga ministri Sokol Olldashi. Ndërsa në anën tjetër, veriperëndimore të kreshtave alpine, asfaltimi i rrugës automobilistike ka arritur në Bogë dhe do të vazhdojë deri në Theth, ose "Zvicra e vogël", siç e kanë quajtur të huajt.
Turistet gjermane
Por, pa u zgjatur, në këtë shkrim do të ndalemi në veçanti, për një grup vajzash gjermane, të cilat verën e këtij viti, në kuadrin e një guide të gjatë turistike në Shqipëri, arritën deri në lartësitë alpine të saj. Ishte gati mesi i gushtit, kur një grup turistesh gjermane i përbërë nga 7 vajza: Hildegard, Eva, Veronika, Jenna, Hedvig dhe dy të tjera më emrin Sofia, pasi kishin realizuar guidën e tyre turistike në zona të ndryshme të Shqipërisë, duke kaluar e qëndruar dhe në Valbonë, arritën në Rrogamin e Shalës. Ato preferuan të qëndronin dhe të flinin, me mjetet e tyre rrethanore, në bahçen e Kolë Cakës, tek i cili, unë, shkruesi i këtyre radhëve, me shoqen time Lenën, të ardhur nga Tirana, ku dhe banojmë, kaluam mrekullisht disa ditë në verën e këtij viti.
Takimi
Familjarët e Kolës më thanë që unë t‘i takoja vajzat gjermane dhe po munda të komunikoja me to, t‘u thosha: "Nëse do të kishin ndonjë nevojë". Kjo lidhej dhe me traditën mikpritëse të shqiptarit. Vajta bashkë me shoqen dhe pasi i takuam, pyeta nëse ndonjëra dinte rusisht?. Sepse në këtë gjuhë mundet të merresha vesh me to. Si për çudi, njëra prej tyre, mos u gabofsha për emrin, Hildegard reagoj: "Ja znaju paruski" (unë di rusisht), dhe tregoji se e kishte mësuar në Moskë, e ftuar atje te një shoqe e saj, ku pat qëndruar tre muaj.
Udhëtimi
Në bisedë e sipër, turistet gjermane treguan se në Shqipëri kishin mbërritur në Durrës, më 26 korrik, ardhur nga Italia me traget. Pastaj, siç shpjegojnë ato, kishin udhëtuar nga Durrësi në Vlorë, Sarandë, Korçë, Pogradec, Dibër, Kukës, Bajram Curri-Rrogam dhe do të vijonin Theth-Bogë-Shkodër. Më 18 gusht parashikonin kthimin sërish me traget nga Durrësi në Itali, për në drejtim të vendit të tyre të lindjes, Gjermani. Është karakteristikë, se, siç treguan bukuroshet gjermane, një pjesë të madhe të udhëtimit të tyre e kishin bërë me këmbë. Ato thoshin që Vlorë-qytet-Orikum dhe nga këtu në Dukat kishin vajtur në këmbë e po kështu Himarë-Sarandë. Me këmbë kishin udhëtuar dhe nga Korça në Pogradec dhe një pjesë të rrugës Kukës-Bajram Curri, po me këmbë e kishin shkelur. Kështu e nga këtu kishin vazhduar rrugën malore deri në Rrogam, rrëzë alpeve; atje ku e ka burimin e tij lumi i kaltër i Valbonës. Me këmbë vijuan dhe në Theth e po kështu do të vazhdonin deri në Bogë.
Biseda
Në përgjigje të pyetjes se çfarë i shtyu që të vinin në Shqipëri dhe të bënin një guidë turistike të gjatë në kohë dhe në hapësirat e saj të tilla gjeografike, gjermankat shpjeguan: jemi të pasionuara për të shëtitur dhe për të njohur vendet evropiane. Prandaj kemi vajtur në disa prej tyre: Francë, Angli, Spanjë, Bullgari, Kroaci, Slloveni, Itali etj.". Nuk i pyetëm për kohën kur. "Në këtë kuadër, thanë ato, zgjodhëm për të vizituar edhe Shqipërinë. E bëmë këtë, sepse një shoqe e jona kishte lexuar në një gazetë, me emër, d.m.th., të madhe gjermane, ku ishte bërë një shkrim, që fliste shumë për Shqipërinë, fliste për bukuritë natyrore dhe njerëzit e saj të mirë. Tani, pasi përshkuam të gjithë këtë itinerar, në shumë qytete dhe deri në fshatra, pasi takuam shumë njerëz të kategorive të ndryshme, pamë dhe u bindëm për vërtetësinë dhe gjithë ato që na kishin thënë dhe kishim dëgjuar për Shqipërinë, për bukuritë natyrore, ashtu dhe për njerëzit e saj të mirë: të çiltër, korrekt, zemërgjerë dhe mikpritës". Ato më tej vijuan se "pamë që po punohej për të ndërtuar rrugë të reja. Në Valbonë kishte hotele të vegjël, për t‘u krijuar kushte më të mirë vizitorëve turistë". Në fund, vajzat gjermane kërkuan të shoqëroheshin për në Theth, që e bëri këtë Kolë Caka, i cili duket në foto midis vizitoreve turiste gjermane. Motivi që më shtyu për të shkruar këto radhë, për grupin turistik të vajzave gjermane, është se, pas bisedës së gjatë me to, konstatova disa cilësi të tyre, që mendoj se ka interes të ekspozohen në faqet e një gazete, që botohet në Shqipëri.
Karakteri i vajzave
Së pari, krahas etjes për dije dhe kulturë, që e dëshmon shkollimi i tyre, bien në sy pasioni i vajzave gjermane për të njohur vende të ndryshme evropiane, duke i parë ato nga afër dhe shkelur me këmbë, e në këtë kuadër dhe Shqipërinë, jo vetëm bregdetin e saj të bukur, por edhe zona të thella malore, deri në lartësitë alpine. Pasioni i vajzave simpatike, ndërthuret edhe me vullnetin e tyre të hekurt, për kalitjen fizike, kaq e këshillueshme dhe kaq e dobishme për shëndetin e njeriut. Së dyti, vajzat gjermane ishin kurajoze, cilësi e virtyt ky tepër i rëndësishëm për çdo njeri. Vetë ardhja e tyre në Shqipëri, si dhe udhëtimet në vende të tjera, pa pasur midis tyre asnjë të seksit mashkull, që radhë ndodh kjo te grupet turistike. Kur u thamë "se mund të strehoheshin, për të fjetur në ndonjë familje, kjo dhe për çdo eventualitet nga pikëpamja e sigurisë, ato u shprehën: "Faleminderit, por do të flemë këtu në natyrë, ne nuk e njohim frikën". Dhe në fakt, me pajisjet rrethanore që kishin, aty në natyrë, kaluan edhe natën. Në mëngjes u dukën në formë, fare mirë, sikur të kishin fjetur në ndonjë hotel luksoz.
Së treti, te mysafiret gjermane shihej jo vetëm thjeshtësia që dukej qartë, por dhe nikoqirllëku dhe qenia e tyre shtëpiake të mira. Kur me porosinë e familjarëve të Kolë Cakës u thamë: "Nëse do të kishin nevojë për ndonjë gjë"?. Ato u shprehën: "Vetëm pak djathë duam; kemi dhe makarona që do t‘i gatuajmë vetë", dhe kështu bënë, i përgatitën në kuzhinën e Kolës. Me makarona e djathë kaluan darkën. Kur shoqëruesi u tha se "po të keni nevojë për të ngarkuar plaçkat, çantat e rënda që i mbanin në kurriz, do të marrim edhe kalin", ato thanë: "Nuk ka nevojë". E merrnin me mënd vajzat se për kafshën e ngarkesën do të kishin edhe ndonjë detyrim financiar plus. Pra, kalitja tyre fizike, duke bërë dhe udhëtime të gjata në këmbë e të ngarkuara, ndërthurej edhe me nikoqirllëkun e tyre, për më pak shpenzime.
Ndarja
Në fund të bisedës, kur po ndaheshim me vajzat serioze gjermane, u thamë se, "nëse ato do të ishin dakord, se për guidën e tyre turistike në Shqipëri, mund të bëhej një shkrim e të botohej në ndonjë gazetë të këtushme, përfshi dhe fotot". Ato falënderuan për këtë dhe se mirëprisnin. Pas mesit të shtatorit, arritën disa fotografi të dërguara prej tyre, që me to po ilustrohet dhe ky shkrim.
Udhëtimi me hartë
Duket dhe është pak e çuditshme, por fakt, që një grup vajzash gjermane, pesë nga të cilat mbaruar universitetin dhe dy vazhdonin shkollimin, i kishin rënë e po i binin Shqipërisë, si me thënë, tej e përtej. Për t‘u orientuar gjatë udhëtimit të tyre, ato dispononin një hartë të hollësishme dhe që e lexonin dhe e kuptonin fare mirë. Ajo hartë e kishte p.sh., Thethin dhe me lagjet e tij: Gjelaj, Nikgjonaj, Gjeçaj etj., shkruar këto me germa të zeza dalluese.
Marrë nga www.gazeta-shqip.com